Güvercinlerin şaşırtan navigasyon sırrı: Yönlerini karaciğerleriyle buluyorlar

İnsanlık güvercinlerin inanılmaz yön bulma yeteneğine yüzyıllardır hayranlık duyuyor. Binlerce kilometre uzağa götürülen posta güvercinlerinin hiçbir harita olmadan yuvalarına geri dönebilmesi bilim dünyasının en büyük doğa bilmecelerinden biri olarak kabul ediliyordu. Şimdi ise araştırmacılar bu gizemin çözümüne hiç beklenmeyen bir noktadan yaklaşmış olabilir.

AP'de yer alan habere göre Almanya'daki Max Planck Hayvan Davranışları Enstitüsü tarafından yürütülen yeni bir araştırma güvercinlerin Dünya'nın manyetik alanını algılamak için karaciğerlerindeki demir bakımından zengin bağışıklık hücrelerini kullanabileceğini ortaya koydu. Bilim insanlarına göre bu keşif hayvanların "biyolojik pusula" sistemine dair onlarca yıllık tartışmayı değiştirebilir.

Doğada birçok canlı yönünü bulabilmek için farklı yöntemlerden yararlanıyor. Bazı kuşlar yıldızları takip ediyor, bazıları Güneş'in konumunu kullanıyor deniz kaplumbağaları ve balıklar ise Dünya'nın manyetik alanından yararlanıyor. Ancak özellikle güvercinler bu konuda olağanüstü bir başarıya sahip.

Bir posta güvercini tek bir günde yüzlerce kilometre uçabiliyor ve daha önce hiç görmediği bölgelerden bile evine geri dönebiliyor. Tarih boyunca savaşlarda mesaj taşımak için kullanılmalarının nedeni de buydu.

Bilim insanları uzun süre boyunca bu yeteneğin gözlerdeki ışığa duyarlı moleküllerle, gagadaki özel yapılarla ya da iç kulaktaki hücrelerle bağlantılı olduğunu düşündü. Fakat yeni çalışma, şimdiye kadarki en güçlü adayın karaciğer olabileceğini öne sürüyor.

Araştırmanın başındaki isimlerden Martin Wikelski, manyetik algının yaklaşık 100 yıldır çözülemeyen bir gizem olduğunu söyledi. Araştırmacılar güvercinlerin organlarını inceleyerek manyetik alanla bağlantılı biyolojik sinyaller aradı. İncelemeler sonucunda en güçlü işaretin karaciğerde ortaya çıktığı belirtildi.

Özellikle dikkat çeken yapı ise demir depolayan özel bağışıklık hücreleri oldu. Bu hücrelerin temel görevi eski kırmızı kan hücrelerini parçalamak ve demiri depolamak. Ancak bilim insanları aynı hücrelerin manyetik alanı algılayabilecek özelliklere sahip olabileceğini düşünüyor.

Araştırmanın en çarpıcı kısmı deney süreci oldu. Bilim insanları, güvercinlerin karaciğerindeki bu özel bağışıklık hücrelerini geçici olarak etkisiz hale getirdi. Ardından kuşlar yeniden uçuşa bırakıldı. Sonuç dikkat çekiciydi: Normal şartlarda evlerine kolayca dönebilen güvercinler yönlerini bulmakta zorlandı.

Christian Kurts, deney sonrasında kuşların "adeta yollarını kaybetmiş gibi davrandığını" ifade etti. Araştırmacılar, bunun karaciğerdeki demir açısından zengin hücrelerin yön bulmada kritik rol oynadığına dair güçlü bir işaret olduğunu belirtti.

Araştırmada dikkat çeken başka bir detay da hava koşulları oldu. Bilim insanlarına göre güvercinlerin manyetik pusulası özellikle bulutlu günlerde zayıflıyordu. Çünkü kuşlar yalnızca manyetik alanı değil aynı zamanda Güneş'in konumunu da kullanıyordu.

Bu durum güvercinlerin tek bir navigasyon sistemi yerine birden fazla yön bulma mekanizmasını aynı anda kullandığını gösteriyor olabilir. Uzmanlara göre doğa hayvanlara adeta "yedek navigasyon sistemleri" vermiş durumda. Araştırma Science dergisinde yayımlandı. Çalışmada yer almayan ancak sonuçları değerlendiren Albert Kao, bulgular için şu ifadeyi kullandı:

Bunu asla tahmin edemezdim. Ama açıklanınca mantıklı geliyor.

Araştırmacılara göre bağışıklık hücreleri karaciğerdeki sinir liflerine çok yakın konumda bulunuyor. Bu da manyetik sinyallerin sinir sistemi aracılığıyla beyne aktarılabileceği ihtimalini güçlendiriyor.

Bilim insanları bu sistemin yalnızca güvercinlere özgü olmayabileceğini düşünüyor. Fareler başta olmak üzere başka kuş türleri ve göçmen hayvanlarda da benzer biyolojik pusula mekanizmaları bulunabileceği değerlendiriliyor. Ancak uzmanlar temkinli. Araştırmanın henüz kesin kanıt sunmadığını yalnızca çok güçlü bir teori ortaya koyduğunu belirten dış uzmanlar, daha fazla deney yapılması gerektiğini vurguluyor.

Çünkü aynı bağışıklık hücreleri yalnızca karaciğerde değil gagada, dalakta ve başka dokularda da bulundu. Bu nedenle bazı bilim insanları yön bulma sisteminin tek bir organa bağlı olmayabileceğini düşünüyor.

Veteriner patolog Simon Spiro ile biyolog Hal Drakesmith, çalışma için kaleme aldıkları değerlendirme yazısında dikkat çekici bir yorum yaptı:

Karanlıkta eve ulaşmanın birden fazla yoluna sahip olmak akıllıca olabilir.

Yeni araştırma kesin cevapları henüz vermese de, güvercinlerin olağanüstü navigasyon yeteneğinin ardındaki biyolojik sistemi anlamada büyük bir dönüm noktası olarak görülüyor. Eğer teori doğrulanırsa bu keşif yalnızca kuşların değil pek çok hayvanın Dünya'nın görünmez manyetik alanını nasıl kullandığını anlamamızı sağlayabilir.